ΟΣΔΕΛ


- ″Συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων συγγραφέων και εκδοτών στην ψηφιακή εποχή″, oμιλία του κου ΓΑ Ζάννου, νομικού συμβούλου του ΟΣΔΕΛ, Σάββατο 30 ΜΑΡΤΙΟΥ 2013, Συνέδριο για το Βιβλίο, οργάνωση ΣΕΚΒ.


Σε μία εποχή  ραγδαίων και ριζικών αλλαγών που οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στην πρόοδο της τεχνολογίας είναι πάντα χρήσιμο να ανατρέχει κανείς στις αρχές και τη δικαιολογητική βάση που οδήγησαν στη δημιουργία θεσμών.

 

Και όταν αντικείμενο συζήτησης είναι τα πνευματικά δικαιώματα θα πρέπει να έχουμε συνείδηση ότι ο θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας έχει κατ’ εξοχήν ως σκοπό του τη χρηματοδότηση των δημιουργών και των παραγωγών πολιτιστικών προϊόντων ώστε να τους παρέχεται το κίνητρο για τη δημιουργία και διάδοση των έργων και τα μέσα για την κάλυψη των βιοτικών τους αναγκών.

 

Η χρηματοδότηση συντελείται μέσω της εκμετάλλευσης των δικαιωμάτων και ιδίως στο χώρο του βιβλίου μέσω της αναπαραγωγής των έργων.

 

Η ανάπτυξη της τεχνολογίας αρχικά στο αναλογικό κόσμο με τη δημιουργία των φωτοτυπικών μηχανημάτων, των τηλεομοιoτυπικών συσκευών, κοινώς φαξ και των εκτυπωτών, κατέστησε ανεξέλεγκτη την αναπαραγωγή βιβλίων. Ένας μεμονωμένος δημιουργός ή εκδότης είναι αδύνατον να παρακολουθήσει και να ελέγξει την αναπαραγωγή των έργων του από πανεπιστήμια, σχολεία, βιβλιοθήκες, δημόσιους οργανισμούς, μεγάλες επιχειρήσεις και επαγγελματίες  που καθημερινά φωτοτυπούν μεγάλο αριθμό σελίδων βιβλίων.

 

Το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίσθηκε με δύο τρόπους: α) νομοθετικά με τη θέσπιση του θεσμού της ελεύθερης αναπαραγωγής για ιδιωτική χρήση έναντι εύλογης αποζημίωσης που καταβάλλεται ως τέλος επί της αξίας των φωτοτυπικών συσκευών και του χαρτιού που είναι κατάλληλο για φωτοτυπίες και β) με τη σύσταση φορέων συγγραφέων και εκδοτών με σκοπό την από κοινού συλλογική διαχείριση για λογαριασμό του συνόλου των δικαιούχων του δικαιώματος αναπαραγωγής έναντι μεγάλων χρηστών όπως πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες και επιχειρήσεις.

 

Στο εξωτερικό ήδη από τη δεκαετία του 1970 άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτοι οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης στο χώρο του βιβλίου.

 

Στην Ελλάδα το έναυσμα για τη δημιουργία οργανισμού συλλογικής διαχείρισης έδωσε ο Ν.2121/1993 ο οποίος αφενός υιοθέτησε και στην Ελλάδα το θεσμό της εύλογης αμοιβής για αναπαραγωγή για ιδιωτική χρήση και αφετέρου καθιέρωσε ένα αρχικό θεσμικό πλαίσιο για την ίδρυση και λειτουργία οργανισμών. Έτσι φτάσαμε στην ίδρυση του ΟΣΔΕΛ το 1997με πρωτοβουλία του Αναστάση Βιστωνίτη, συγγραφέα μέλους τότε της Εταιρίας Συγγραφέων και εκπροσώπου στην Ευρωπαϊκή Ένωση Συγγραφέων ,το European Writers Congress και του Δημήτρη Παντελέσκου, Προέδρου τότε της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εκδοτών και Βιβλιοπωλών.

 

Οι πρώτες εισπράξεις του ΟΔΣΕΛ ξεκίνησαν το 2000 μετά από υπογραφή συμφωνίας με τους εισαγωγείς φωτοτυπικών συσκευών.  Θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο Ν.2121/1993 υπήρξε πρωτοποριακός στο θεσμό της εύλογης αμοιβής αφού ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε τη σημασία των ηλεκτρονικών υπολογιστών στην αναπαραγωγή έργων πνευματικής ιδιοκτησίας και συμπεριέλαβε στις συσκευές που υπόκεινται σε τέλος τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Όμως οι ισχυρές πιέσεις των εταιριών εμπορίας ηλεκτρονικών υπολογιστών οδήγησαν το 2002 στην αναθεώρηση του νόμου και την κατάργηση των ηλεκτρονικών υπολογιστών και των εκτυπωτών ως βάσης υπολογισμού.

 

Και αυτό συνέβη την εποχή που πολλαπλασιάστηκε το φαινόμενο της αναπαραγωγής έργων μέσω του διαδικτύου, την εποχή που άλλες χώρες υιοθέτησαν την επιβολή τέλους σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές.  Συνέπεια της ρύθμισης αυτής οι δημιουργοί να στερούνται σημαντικότα ποσά πνευματικών δικαιωμάτων προς όφελος των εταιριών πληροφορικής. Αποτελεί αίτημα όχι μόνον των συγγραφέων και εκδοτών αλλά του συνόλου των δημιουργών, ερμηνευτών εκτελεστών και παραγωγών δίσκων και οπτικοακουστικών έργων η επαναφορά των ηλεκτρονικών υπολογιστών και των εκτυπωτών ως βάσης υπολογισμού της αποζημίωσης για τα έργα που αναπαράγονται με τα μέσα αυτά για ιδιωτική χρήση.

 

Παραλληλα προς την είσπραξη της εύλογης αμοιβής ο ΟΣΔΕΛ ήδη από το 2000 ξεκίνησε τις συζητήσεις αρχικά με τα δημόσια πανεπιστήμια αλλά και άλλους εκπαιδευτικούς οργανισμούς προσφέροντας άδειες φωτοτυπικής αναπαραγωγής σχεδιασμένες για την κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών των αντίστοιχων φορέων έναντι μίας εύλογης αμοιβής.

 

Οι συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο μεγάλο αυτό χρονικό διάστημα ήταν λίγες και απογοητευτικές. Οι διοικήσεις των Δημόσιων Πανεπιστημίων μας, οι ηγεσίες των ανώτατων εκπαιδευτικών μας ιδρυμάτων  αρνήθηκαν και εξακολουθούν να αρνούνται την αναγνώριση των πνευματικών δικαιωμάτων των συγγραφέων και εκδοτών δυστυχώς με αφελέστατα και προσχηματικά επιχειρήματα, όπως ότι ο εκπαιδευτικός σκοπός δικαιολογεί την άνευ αδείας και άνευ αμοιβής φωτοτυπική αναπαραγωγή προστατευόμενων έργων, ή ότι η αναπαραγωγή είναι αμελητέα σε έκταση  ή με τη δικαιολογία ότι τα πανεπιστήμια δεν διαθέτουν πόρους (και αναφερόμαστε στην προ κρίσης εποχή). Ο ΟΣΔΕΛ στην προσπάθειά του να επιλυθεί το θέμα απευθύνθηκε όχι μία αλλά πολλές φορές στο Υπουργείο Παιδείας, χωρίς όμως να υπάρξει κάποια ουσιαστική παρέμβαση ή διαμεσολάβηση για την επίλυση του θέματος Μετά από επτά χρόνια συζητήσεων, διαμαρτυριών, προσκλήσεων ο ΟΣΔΕΛ αναγκάστηκε να προσφύγει στα Ελληνικά Δικαστήρια με αποτέλεσμα σήμερα να εκκρεμούν αγωγές κατά του συνόλου σχεδόν των Ελληνικών Πανεπιστημίων και η Ελλάδα να είναι ίσως η μοναδική χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου τα Δημόσια Πανεπιστήμια δεν καταβάλλουν πνευματικά δικαιώματα στους Έλληνες συγγραφείς και εκδότες για την αναπαραγωγή των έργων τους. Και μάλιστα την ίδια στιγμή που τα πανεπιστήμια καταβάλλουν εκατομμύρια ευρώ σε ξένους εκδότες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε επιστημονικά περιοδικά. Το ετήσιο ποσό ανέρχονταν σε 17 εκ. ευρώ και μετά από επαναδιαπραγμάτευση λόγω της κρίσης σήμερα ανέρχεται σε 11 εκ. ευρώ ετησίως.

 

Και δυστυχώς αυτή δεν είναι η μοναδική λυπηρή πρωτοτυπία της Ελλάδας στο χώρο του βιβλίου. Η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα που οι δημόσιες βιβλιοθήκες, μεταξύ αυτών και οι πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες δεν καταβάλλουν διαιώματα για το δικαίωμα δημόσιου δανεισμού, δικαιώματος που προβλέπεται ρητά από την οδηγία 2006/115, η οποία έχει ενσωματωθεί στον Ελληνικό νόμο 2121/1993.

 

Και πλέον τόσο τα πανεπιστήμια όσο και οι βιβλιοθήκες εγκαταλείπουν  την παραδοσιακή μορφή της φωτοτυπικής αναπαραγωγής και υιοθετούν την ψηφιακή αναπαραγωγή. Αποσπάσματα από  επιστημονικά βιβλία και περιοδικά αναρτώνται στην ιστοσελίδα του πανεπιστημίου και δίδεται μέσω κωδικού η δυνατότητα πρόσβασης και εκτύπωσης στους φοιτητές του αντίστοιχου τμήματος. Βιβλιοθήκες εξοπλίζουν τα αναγνωστήρια  με ηλεκτρονικούς υπολογιστές, και έτσι απαλλάσσονται από την αγορά πολλαπλών αντιτύπων αφού αναπαράγουν το κάθε βιβλίο σε όλους του υπολογιστές του αναγνωστηρίου.

 

Ο ΟΣΔΕΛ έχει αναπτύξει εργαλεία προκειμένου να διευκολύνει την αδειοδότηση της ψηφιακής αναπαραγωγής έργων. Συγκεκριμένα έχει αναπτύξει την ηλεκτρονική πλατφόρμα ΑΣΠΙΔΑ η οποία παρέχει τη δυνατότητα στον κάθε χρήστη να αναζητήσει και εντοπίσει το κείμενο που τον ενδιαφέρει, να δηλώσει τη χρήση που επιθυμεί να πραγματοποιήσει και να καταβάλει ηλεκτρονικά το σχετικό αντίτιμο, απλοποιώντας με τον τρόπο αυτό τη διαδικασία αδειοδότησης. Παράλληλα η πλατφόρμα αυτή έχει τη δυνατότητα ηλεκτρονικής διάθεσης του ίδιου του κειμένου, για την περίπτωση που ο χρήστης δεν διαθέτει το σχετικό βιβλίο.

 

Όμως δυστυχώς οι Χρήστες και ιδίως η ακαδημαϊκή κοινότητα συνεχίζει να επιλέγει την αυθαίρετη και παράνομη χρήση έναντι της νόμιμης.

 

Πέραν όμως των μεγάλων χρηστών, των πανεπιστημίων και βιβλιοθηκών πολλαπλασιάζεται πλέον και στη χώρα μας η πειρατική διάθεση ολόκληρων βιβλίων μέσω του διαδικτύου. Δυστυχώς το βιβλίο αρχίζει να καταλαμβάνει σημαντικό μερίδιο στις πειρατικές ιστοσελίδες που εδρεύουν σε εξωτικές χώρες καθώς και στα συστήματα ανταλλαγής αρχείων.

 

Η ανεξέλεγκτη χρήση του διαδικτύου για την παράνομη, χωρίς άδεια και χωρίς αμοιβή αναπαραγωγή έργων πνευματικής ιδιοκτησίας ειδικά στη χώρα μας έχει δημιουργήσει την κοινή  πεποίθηση ότι το κατέβασμα ενός έργου χωρίς άδεια αποτελεί μια κανονική και φυσιολογική δραστηριότητα που δεν επιφέρει κυρώσεις. Παράλληλα επιχειρείται η θεμελίωση απόψεων ότι τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελούν εμπόδιο στην κοινωνία της πληροφορίας και ιδίως στη διάδοση των έργων, ότι οι δημιουργοί δεν βλάπτονται αλλά αντιθέτως οφελούνται από την απεριόριστη διάδοση των έργων τους και σε κάθε περίπτωση ότι το δικαίωμα στην πνευματική ιδιοκτησία είναι υποδεέστερο και οφείλει να υποχωρεί έναντι του δικαιώματος προστασίας του απορρήτου, της οικονομικής ελευθερίας, του δικαιώματος συμμετοχής στην κοινωνία της πληροφορίας  και  του δικαιώματος προστασίας προσωπικών δεδομένων. Ειδικά στη χώρα μας υπάρχει μια υπερβολή στις απόψεις που διατυπώνονται αναφορικά με την προστασία του απορρήτου και την προστασία προσωπικών δεδομένων που οδηγεί σε εντελώς παράλογες και επικίνδυνες καταστάσεις. Σε πρόσφατο συνέδριο ο Προϊστάμενος  της Δ/νσης  Ηλεκτρονικού Εγκλήματος περιέγραψε πως αναγκάζονται να βαφτίζουν τις περιπτώσεις αναγγελίας μέσω του διαδικτύου αυτοκτονιών σε ανθρωποκτονίες προκειμένου να δεχθεί ο πάροχος να δώσει τα στοιχεία σύνδεσης του ανθρώπου που αυτοκτονεί. Για τους δικαιούχους των πνευματικών δικαιωμάτων το δικαίωμα απορρήτου και προσωπικών δεδομένων όπως ερμηνεύονται και εφαρμόζονται στη χώρα μας έχουν μεταλλαχθεί σε ένα νέο δικαίωμα, το δικαίωμα να παραμένει ανώνυμος όποιος κλέβει έργα πνευματικής ιδιοκτησίας και να μην έχει καμία συνέπεια και καμία κύρωση. Είναι προφανές ότι σκοπός των δικαιωμάτων αυτών δεν είναι να παρέχουν ασυλία σε όσους διαπράττουν αδικήματα στο διαδίκτυο και θα πρέπει να εξασφαλισθεί μία ισορροπία ώστε να μην θίγεται το έννομο συμφέρον του κάθε χρήστη στην προστασία του απορρήτου και των προσωπικών του δεδομένων αλλά παράλληλα να επιτυγχάνεται η εύλογη προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων αλλά και η προστασία των χρηστών του διαδικτύου από την τέλεση κάθε άλλου αδικήματος σε βάρος τους.

 

Πολύ πρόσφατα εκδικάσθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων προσφυγή των ιδιοκτητών του Pirate Bay, της γνωστής ιστοσελίδας που χρησιμοποιείτο για τη διακίνηση τεράστιου αριθμού προστατευόμενων έργων μέσω ανταλλαγής αρχείων. Το ΕΔΑΔ εξέτασε τον ισχυρισμό των ιδιοκτητών του Pirate Bay ότι με το κλείσιμο της ιστοσελίδας παραβιάσθηκε το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης και κατέληξε ότι υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες υπερισχύει το δικαίωμα προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, επικυρώνοντας τις αποφάσεις των σουηδικών δικαστηρίων.

 

Δυστυχώς οι πάροχοι του διαδικτύου, οι οποίοι έχουν την πρακτική δυνατότητα να αποκλείσουν την πρόσβαση σε παράνομα έργα αρνούνται την ευθύνη τους. Ο ΟΣΔΕΛ από κοινού με άλλους φορείς προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων έχει ξεκινήσει δικαστικούς αγώνες κατά παρόχων ώστε να υποχρεωθούν να λάβουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέτρα προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων.

 

Επίσης ο ΟΣΔΕΛ έχει ζητήσει και νομοθετικά μέτρα ώστε να αντιμετωπισθεί το φαινόμενο της διαδικτυακής πειρατείας. Αν εξακολουθήσει η ανεξέλγκτη αυτή κατάσταση πολύ σύντομα και ο εκδοτικός χώρος θα έχει τις συνέπειες που βιώνει ήδη η δισκογραφία και η μουσική στη χώρα μας. Τα έσοδα των δημιουργών και δισκογραφικών έχουν κατακρημνισθεί, ο αριθμός των δίσκων που εκδίδονται και η ποικιλομορφία τους έχει μειωθεί κατακόρυφα και δυστυχώς χειροτερεύει η ποιότητα της μουσικής που παράγεται. Και μπορεί να είναι πραγματικότητα ότι η εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας συνέβαλε σημαντικά στην αύξηση της ερασιτεχνικής δημιουργίας, στην αύξηση δημιουργίας έργων από χρήστες, που αποκαλούνται πλέον ως user generated content, όμως τα έργα τέχνης και επιστήμης δημιουργούνται κυρίως από επαγγελματίες δημιουργούς που αφιερώνουν τη ζωή τους στην τέχνη και ζουν από αυτήν καθώς και από εκδότες ή παραγωγούς που επενδύουν σημαντικά κεφάλαια και τεχνογνωσία για την  παραγωγή έργων με την προοπτική να τα αποσβέσουν και να έχουν εύλογο επιχειρηματικό κέρδος. Η ερασιτεχνική δημιουργία δεν μπορεί να υποκαταστήσει στο ρόλο και το έργο της επαγγελματικής δημιουργίας.

 

Και για να έχουμε και στο μέλλον δημιουργία πρέπει να υποστηριχθεί από όλες τις πλευρές, πολιτεία, φορείς, χρήστες ο θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας.

 

Και παράλληλα να αξιοποιηθεί η ίδια η τεχνολογία για την ευρύτερη διάδοση των έργων, την πρόσβαση του κοινού σε αυτά και την απλοποίηση και μείωση του κόστους των διαδικασίων αδειοδότησης και εν τέλει στην εξασφάλιση εύλογης αμοιβής στους δημιουργούς και εκδότες.

 

 

Ευχαριστώ για την προσοχή σας.

 

Γ.Α. Ζαννος

 

2/4/2013


ΟΣΔΕΛ
Σπίτι του Βιβλίου
Θεμιστοκλέους 73, 10683 Αθήνα
Τηλ. 210-3849100

e-mail: info@osdel.gr