ΟΣΔΕΛ


- Η Ένωση Εκδοτών Αγγλίας για τον δανεισμό ψηφιακών βιβλίων


Εισαγωγή

 

1. Η Ένωση Εκδοτών (Publishers Association - ΡΑ) είναι συλλογικός φορέας που εκπροσωπεί εκδότες βιβλίου, επιστημονικών περιοδικών και ακουστικών και ηλεκτρονικών μέσων στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στον κατάλογο των μελών μας περιλαμβάνονται 120 μικρές, μεσαίες και παγκόσμιου βεληνεκούς εταιρίες, οι οποίες καλύπτουν τους τομείς της επιστήμης, της εκπαίδευσης και του εμπορίου. Τα μέλη της ΡΑ έχουν ετήσιο τζίρο 4,6 δισεκατομμυρίων λιρών Αγγλίας εκ των οποίων τα 3,1 δις προέρχονται από πωλήσεις βιβλίων και το 1,5 δις από πωλήσεις επιστημονικών περιοδικών.

 

2. Η ΡΑ χαιρετίζει την Ανασκόπηση της Επιτροπής Sieghart για τον ηλεκτρονικό δανεισμό (e-lending) , η οποία θα προσδώσει νέα ώθηση και εστίαση στις συζητήσεις εκδοτών και βιβλιοθηκονόμων, οι οποίες διεξάγονται εδώ και πάνω από δύο χρόνια. Από την πρώτη στιγμή που προέκυψε το ζήτημα του δανεισμού ηλεκτρονικών βιβλίων, η ΡΑ και οι εταιρίες μέλη της έχουν εμπλακεί πλήρως στον διάλογο με την κοινότητα των βιβλιοθηκών. Οι εκδότες έχουν πλήρη συνείδηση του γεγονότος ότι το ζήτημα του ηλεκτρονικού δανεισμού πρέπει να αντιμετωπιστεί και είναι πρόθυμοι να βρουν μια λύση –ή μάλλον δέσμη λύσεων– για να υποστηρίξουν τον ηλεκτρονικό δανεισμό. Ωστόσο, οποιαδήποτε τέτοια λύση πρέπει να είναι βιώσιμη τόσο για τους δημιουργούς, τους εκδότες και τους βιβλιοπώλες, όσο και για τις βιβλιοθήκες και τους πελάτες τους.

 

3. Ο ερχομός της ηλεκτρονικής ανάγνωσης (e-reading) είδε τον κλάδο μας να εξακολουθεί να ευημερεί και να προσαρμόζεται στις τεχνολογικές προόδους για να αναπτύξει νέα προσφερόμενα προϊόντα στους καταναλωτές. Οι φιλικοί προς τον καταναλωτή νεωτερισμοί τόσο στο hardware όσο και στο περιεχόμενο αντανακλώνται στη συνεχή ανάπτυξη της αγοράς καταναλωτή ηλεκτρονικού βιβλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία παρουσίασε αύξηση 366% το 2011. Οι ψηφιακές πωλήσεις έργων μυθοπλασίας (fiction) αυξήθηκαν κατά 188% από τον Ιανουάριο μέχρι τον Ιούνιο του 2012 (ως προς την αντίστοιχη χρονική περίοδο του 2011), ενώ οι συνολικές ψηφιακές πωλήσεις αντιπροσωπεύουν σήμερα περίπου το 13% της αγοράς τόσο του έντυπου όσο και του ηλεκτρονικού βιβλίου, αλλά σε μερικά είδη και τίτλους το μερίδιο αγοράς των ψηφιακών προϊόντων πλησιάζει το 50%. Σε αυτό το πλαίσιο γίνεται κατανοητή η επιθυμία των βιβλιοθηκών να εξακολουθήσουν να συμβαδίζουν με τις προσδοκώμενες απαιτήσεις των πελατών τους. Εν πάση περιπτώσει, η καρδιά του προβλήματος μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: Πώς μπορούμε να εξασφαλίσουμε ένα βιώσιμο μέλλον για τους δημιουργούς, τους εκδότες και τους βιβλιοπώλες σε ένα περιβάλλον όπου όσο εύκολο είναι να αγοράσει κανείς ένα ηλεκτρονικό βιβλίο, άλλο τόσο εύκολο είναι και να το δανειστεί δωρεάν.

 

4. Κατ’ αρχάς και χωρίς να επιθυμούμε να εκφέρουμε βιαστική κρίση για την Ανασκόπηση, δεν φαίνεται διόλου πιθανό μια απλή κωδικοποιημένη λύση να μπορεί να δώσει απάντηση στο πώς παρέχεται το δικαίωμα ηλεκτρονικού δανεισμού στις βιβλιοθήκες. Αντ’ αυτού οι εκδότες θα εξακολουθήσουν μάλλον να πειραματίζονται με ολόκληρη γκάμα μοντέλων, έχοντας ιδιαίτερα κατά νου ότι ό,τι μπορούν οι εκδότες να δηλώσουν ή να πράξουν σε επίπεδο συλλογικών πρακτικών διέπεται από τις διατάξεις του νόμου περί ανταγωνισμού.

 

5. Θα θέλαμε επίσης να καταστήσουμε σαφές ότι δεν βλέπουμε οποιαδήποτε λύση του ζητήματος του ηλεκτρονικού δανεισμού στις δημόσιες βιβλιοθήκες να σχετίζεται με το πλαίσιο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας (copyright). Όσο κι αν απαιτείται ίσως να διασαφηνιστούν ορισμένα στοιχεία του νόμου (όπως φερ’ ειπείν όσα αφορούν το δικαίωμα δημόσιου δανεισμού), πιστεύουμε ότι το ισχύον πλαίσιο πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να ενσωματώσει οποιαδήποτε λύση (ή λύσεις) προτείνει η Ανασκόπηση.

 

 

Εκδότες και Βιβλιοθήκες

 

6. Οι εκδότες διατηρούν μακροχρόνια εποικοδομητική σχέση με τις βιβλιοθήκες και όλα τα μέλη μας θεωρούν τις βιβλιοθήκες ως απολύτως ζωτικό παράγοντα της αναγνωστικής κουλτούρας στη χώρα μας. Αναγνωρίζουμε την τεράστια αξία της προσφοράς των επαγγελματιών βιβλιοθηκονόμων προς τους αναγνώστες τους, καθώς τους βοηθούν να ανακαλύψουν, τους προτείνουν και διαμορφώνουν αναγνωστικό κοινό. Σε μια εποχή κατά την οποία οι βιβλιοπώλες βρίσκονται κάτω από τέτοια εμπορική πίεση, ο ρόλος αυτός έχει ιδιαίτερη σημασία για τους εκδότες. Σε αντίθεση με όσα ισχύουν σε άλλες οικονομίες (όπως για παράδειγμα των ΗΠΑ), οι πωλήσεις στον τομέα των δημόσιων βιβλιοθηκών είναι σχετικά μικρές και επομένως το ενδιαφέρον των Βρετανών εκδοτών για την ευημερία της κοινότητας των δημοσίων βιβλιοθηκών δεν είναι τόσο ζήτημα εμπορικής υφής, όσο μακροπρόθεσμης ανάπτυξης αναγνωστικού κοινού και δημιουργίας ακροατών. Οι εκδότες έχουν πλήρη συναίσθηση και συμπαρίστανται στην δημοσίου συμφέροντος αποστολή των βιβλιοθηκών, ιδίως όσον αφορά τη μόρφωση και την παροχή βιβλίων σε εκείνους οι οποίοι αδυνατούν να τα αγοράσουν ή να έχουν πρόσβαση σε αυτά.

 

7. Αρκετά μέλη μας είναι και ιδρυτικά μέλη των οργανώσεων Reading Partners, Children’s Reading Partners και The Reading Agency (TRA), και συμμετέχουν ενεργά στις πρωτοβουλίες τους, οι οποίες έχουν ως σκοπό να διευρυνθεί η συνεργασία εκδοτών και βιβλιοθηκών, προωθώντας τις εμφανίσεις δημιουργών στις βιβλιοθήκες. Σε πολυάριθμες εκδοτικές πρωτοβουλίες, που συνδέονται με την ενίσχυση της ανάγνωσης και της μόρφωσης, όπως η Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, η Παγκόσμια Νύχτα Βιβλίου και η Quick Reads παρατηρείται το φαινόμενο οι εκδότες να συμπράττουν άμεσα με τον τομέα των βιβλιοθηκών και να ενθαρρύνουν την παρουσία των αναγνωστών στις κατά τόπους βιβλιοθήκες.

 

8. Επιπροσθέτως, η ΡΑ συμμετέχει αυτή την εποχή μαζί με το TRA σε ένα πρόγραμμα του Συμβουλίου Τεχνών για τις «Εμπορικές Συμπράξεις» στο πλαίσιο της «Πρωτοβουλίας για την Ανάπτυξη των Βιβλιοθηκών» (LDI), το οποίο στοχεύει στην υποστήριξη των στρατηγικών στόχων των βιβλιοθηκών, παρέχοντάς τους πρόσβαση στην εμπειρία των εκδοτών όσον αφορά το ψηφιακό μάρκετινγκ και στα μέσα που διαθέτουν. Για το λόγο αυτό έχουν εκπονηθεί έξι προγράμματα εφαρμογών που λειτουργούν ως περιπτωσιολογικές μελέτες για την ανίχνευση της βέλτιστης πρακτικής σε πρωτοβουλίες ψηφιακής ανάγνωσης, όπου συνεκτιμάται ο βαθμός στον οποίο οι νέες υπηρεσίες ψηφιακής ανάγνωσης βοηθούν στη δημιουργία αναγνωστικού κοινού. Όλες οι βιβλιοθήκες της Αγγλίας θα αποκτήσουν πρόσβαση στα ευρήματα και τα αποτελέσματα αυτών των προγραμμάτων.

 

9. Οι εκδότες συμβάλλουν επίσης στο πρόγραμμα National Reading Offer του TRA, σκοπός του οποίου είναι να βοηθηθούν οι βιβλιοθήκες στην αντιμετώπιση των περικοπών τις οποίες έχουν υποστεί, λειτουργώντας από κοινού σαν δίκτυο έτσι ώστε με τη συμμετοχή σε κοινά προγράμματα να επιμερίζεται και το κόστος, και υποστηρίζουν την εκστρατεία Reading Groups for Everyone του TRA για να αυξηθούν οι Ομάδες Ανάγνωσης σε δύο χιλιάδες μέχρι το 2013.

 

 

Ηλεκτρονικός δανεισμός: επίπεδο και φύση της ζήτησης

 

10. Οι εκδότες υποστηρίζουν τον διαρκή και σημαίνοντα ρόλο που παίζουν οι βιβλιοθήκες στην προώθηση της μόρφωσης και την παροχή αναγνωστικού υλικού σε εκείνους οι οποίοι αδυνατούν να το αγοράσουν ή να έχουν πρόσβαση σε αυτό. Οι εκδότες κατανοούν επίσης την επιθυμία των βιβλιοθηκών να εξακολουθήσουν να συμβαδίζουν με τις αναγνωστικές συνήθειες των πελατών τους και να προσφέρουν υπηρεσίες ηλεκτρονικού δανεισμού που να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες τάσεις της αγοράς. Ενώ είναι φανερό πως η ζήτηση για ηλεκτρονικό δανεισμό βρίσκεται ήδη σε ένα ορισμένο επίπεδο, το οποίο μάλιστα καλύπτουν οι υφιστάμενες υπηρεσίες, δεν φαίνεται να υπάρχει σαφής απόδειξη ως προς το μέγεθος αυτής της εν δυνάμει «αγοράς» ούτε σε ποιο βαθμό η ζήτηση των πελατών πλεονάζει ή δεν ικανοποιείται.

 

11. Το Ηνωμένο Βασίλειο θα είχε πολλά να ωφεληθεί από μια εμπεριστατωμένη έρευνα σαν αυτή που διεξήγαγε το Pew Research Centre (www.pewinternet.org) για τις ΗΠΑ. Για παράδειγμα, στη πρόσφατη έρευνά του της 23ης Οκτωβρίου με θέμα «Αναγνωστικές συνήθειες νεαρών Αμερικανών και επισκέψεις σε βιβλιοθήκες» διαπίστωσε ότι ενώ οι συχνότερα δανειζόμενοι είναι ηλικίας 16-17 ετών (το 37% από τους οποίους δανείζεται ηλεκτρονικά βιβλία), αυτή η ομάδα δεν παρουσιάζει υψηλότερη τάση αγοράς ηλεκτρονικών βιβλίων (το 26% συμβαδίζει με άλλα δημογραφικά στρώματα). Επιπλέον, το πόρισμα της έρευνας του Pew Research Centre του Ιουνίου 2012 με τίτλο «Βιβλιοθήκες, πελάτες και ηλεκτρονικό βιβλίο» αναφέρει ότι «μερικοί από τους πλέον μανιώδεις χρήστες των βιβλιοθηκών δηλώνουν ότι τώρα επισκέπτονται λιγότερο τις βιβλιοθήκες, ενώ χρησιμοποιούν συχνότερα την ιστοσελίδα της βιβλιοθήκης για να κατεβάσουν βιβλία και ηχητικό υλικό». Αυτά τα ευρήματα καθώς και διάφορα άλλα είναι ανεκτίμητα για την κατανόηση του περιβάλλοντος των βιβλιοθηκών και η συζήτηση που διεξάγεται στο Ηνωμένο Βασίλειο θα εμπλουτιζόταν αν διέθετε προς διερεύνηση μια παρόμοια πηγή εξειδικευμένων ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων.

 

12. Ανεξάρτητα από το θέμα του μεγέθους της ζήτησης για το δανεισμό ηλεκτρονικών βιβλίων από βιβλιοθήκες (και χώρια από την ευρύτερη ζήτηση εκ μέρους των εμπορικών παρόχων), υπάρχει ισχυρό ενδεχόμενο η ευρεία εισαγωγή του ηλεκτρονικού δανεισμού στην παρούσα συγκυρία να έχει σοβαρό αντίκτυπο στις πωλήσεις της μόλις αναδυόμενης αγοράς ηλεκτρονικού βιβλίου. Για να το πούμε απερίφραστα, σε ένα περιβάλλον όπου ο εξ αποστάσεως χρήστης μπορεί εξίσου εύκολα να αγοράσει ή να δανειστεί δωρεάν ένα ηλεκτρονικό βιβλίο, πολλοί περισσότεροι άνθρωποι θα προτιμήσουν τη δωρεάν επιλογή. Η ανυπαρξία ξεκάθαρων στατιστικών στοιχείων που να ενισχύουν την αντίθετη άποψη δεν επιτρέπει στους εκδότες να παραβλέψουν την ενδεχόμενη ζημία που θα υποστούν εξαιτίας του ηλεκτρονικού δανεισμού εξ αποστάσεως, ζημία η οποία μάλιστα θα επεκταθεί πέρα από τις δικές τους επιχειρήσεις και στην οικονομική κατάσταση των δημιουργών και των βιβλιοπωλών. Σε τελική ανάλυση, και το αναγνωστικό κοινό θα υποστεί κάποιες αρνητικές συνέπειες μέσω του εξ αντανακλάσεως αντίκτυπου της περιορισμένης επιλογής, της ποιότητας και της ποσότητας των νέων τίτλων.

 

13. Ως πιθανή λύση προτάθηκε το windowing (δηλαδή η αποφυγή του άμεσου ανταγωνισμού μεταξύ του δανεισμού και της αγοράς, επιτρέποντας στις βιβλιοθήκες να δανείζουν ένα ηλεκτρονικό βιβλίο μετά την πάροδο ορισμένου χρόνου κατά τη διάρκεια του οποίου αυτό θα διατίθεται μόνο προς πώληση). Ο τρόπος αυτός θα μπορούσε να αποτελέσει μια λύση μόνο όσον αφορά τα βιβλία πρώτης ζήτησης (front list titles), όσα δηλαδή κατέχουν εξέχουσα θέση στην αγορά, αλλά δεν θα βοηθούσε τα βιβλία που έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα (backlist titles), δηλαδή τους τίτλους που έχουν υπερβεί ένα δεκαοχτάμηνο περίπου από την ημέρα πρώτης κυκλοφορίας τους, για τους οποίους η ζήτηση είναι χαμηλότερη. Γενικά είναι ευκολότερο να δανειστεί κανείς αυτούς τους τίτλους που βρίσκονται σε δεύτερη μοίρα (δεδομένης της χαμηλής ζήτησης, η διαθεσιμότητά τους τείνει να είναι υψηλή), οπότε ο πελάτης δεν βρίσκεται υπό πίεση να καταφύγει στην αγορά του βιβλίου. Έτσι είναι πιθανό ότι τις εντονότερες συνέπειες του ηλεκτρονικού δανεισμού θα υφίσταντο οι λιγότερο γνωστοί και λιγότερο πετυχημένοι εμπορικά δημιουργοί.

 

14. Κάποιοι άλλοι πρότειναν ως διέξοδο να υπάρχει μια συμβολική χρέωση για τον ηλεκτρονικό δανεισμό. Κι αυτό όμως μπορεί να αποδειχθεί προβληματικό, καθώς θα καθόριζε (τουλάχιστον στο μυαλό του καταναλωτή/χρήστη) μια τιμή βάσης για τα ηλεκτρονικά βιβλία, η οποία θα μείωνε δραστικά την τιμή των ηλεκτρονικών βιβλίων στην εμπορική αγορά και θα απέβαινε εις βάρος των εσόδων των εκδοτών και της μακροχρόνιας διαθεσιμότητας των βιβλίων. Επιπλέον θα υποβάθμιζε στο μυαλό του καταναλωτή την αξία ιδίως του ηλεκτρονικού βιβλίου. Αναμένουμε με αδημονία τα λεπτομερή συμπεράσματα της έρευνας όσον αφορά τις εν λόγω επιλογές.

 

 

Τρέχοντα μοντέλα διάθεσης, φραγμοί στην προμήθεια ηλεκτρονικών βιβλίων από βιβλιοθήκες και πιθανές μελλοντικές τάσεις

15. Στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται σε ισχύ αρκετά μοντέλα εμπορικού δανεισμού ηλεκτρονικών βιβλίων, τα οποία, σε διαφορετικό βαθμό το καθένα, συνδυάζονται με τις υπηρεσίες των δημόσιων βιβλιοθηκών. Στα μοντέλα αυτά περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων το Bloomsbury Public Library Online, το Overdrive και το νεοεισαχθέν Amazon Lending. Πρόκειται να ακολουθήσουν και άλλα. Αυτό που μαρτυρούν τα εν λόγω μοντέλα είναι αφενός η προθυμία των εκδοτών να παρέξουν υπηρεσίες ηλεκτρονικού δανεισμού για να ανταποκριθούν στη ζήτηση εκ μέρους των καταναλωτών και αφετέρου να δοκιμάσουν μια δέσμη μοντέλων προκειμένου να καταλήξουν στο πλέον κατάλληλο το οποίο θα ανταποκρίνεται στις επιμέρους ανάγκες της επιχείρησής τους.

 

16. Η προθυμία των εκδοτών να πειραματιστούν στον τομέα των βιβλιοθηκών γίνεται πιο έκδηλη στην αγορά των ΗΠΑ (η οποία θεωρείται γενικά ότι προηγείται κατά ενάμιση χρόνο της αγοράς ηλεκτρονικού βιβλίου του Ηνωμένου Βασιλείου).

Στα παραδείγματα περιλαμβάνονται:

  • Η Cloud Library της εταιρίας 3Μ και η Saint Paul Public Library, η οποία παρέχει προς δανεισμό συσκευές ανάγνωσης (e-readers) της 3Μ, διαθέτει Discovery Terminals επίσης της 3Μ εντός της βιβλιοθήκης και δίνει τη δυνατότητα δανεισμού ηλεκτρονικών βιβλίων τα οποία είναι συμβατά με αρκετές συσκευές ανάγνωσης.
  • Ο δοκιμαστικός ηλεκτρονικός δανεισμός της Harper Collins Library προβλέπει ότι ένα ηλεκτρονικό βιβλίο πρέπει να έχει δοθεί σε δανεισμό 26 φορές σε διάστημα δύο εβδομάδων πριν υποχρεωθεί η βιβλιοθήκη να το αγοράσει.
  • Η Penguin πειραματίζεται με το windowing προσφέροντας ένα ηλεκτρονικό βιβλίο προς δανεισμό, αφού όμως έχει παρέλθει ένα χρονικό διάστημα από την πρώτη ημέρα κυκλοφορίας του βιβλίου.
  • Οι πάροχοι υπηρεσιών, όπως είναι η Overdrive, είναι σε θέση να ανταποκρίνονται σε διαφορετικά επιχειρησιακά μοντέλα διαφόρων εκδοτών και να προσφέρουν επίσης τόσο στους εκδότες όσο και στις βιβλιοθήκες ποικίλους τρόπους συνεργασίας.

 

17. Είναι φανερό ότι οι εκδότες παίρνουν πρωτοβουλίες πειραματιζόμενοι με διάφορα μοντέλα διάθεσης. Το κλειδί εν προκειμένω είναι να διατηρήσουν οι εκδότες τον έλεγχο του τρόπου με τον οποίο προσφέρονται για δανεισμό τα έργα τους και να έχουν την ελευθερία να δοκιμάσουν τα μοντέλα εκείνα που ταιριάζουν περισσότερο στις επιμέρους επιχειρήσεις τους. Εδώ δεν ισχύει ο κανόνας του ενός μοντέλου που είναι κατάλληλο για όλες τις περιπτώσεις.

 

18. Η ύπαρξη αυτών των προτάσεων για τον ηλεκτρονικό δανεισμό εγείρει και κάποια βαθύτερα ερωτήματα σχετικά με το ρόλο του ηλεκτρονικού δανεισμού στις δημόσιες βιβλιοθήκες. Αν επικρατούσαν στην αγορά τα αμιγώς εμπορικά μοντέλα ηλεκτρονικού δανεισμού, δηλαδή υπηρεσίες εκμίσθωσης ή εγγραφής μελών οι οποίες δεν θα συνδέονται με τις υπηρεσίες των δημόσιων βιβλιοθηκών, οι δημόσιες βιβλιοθήκες θα έπρεπε να τα ανταγωνιστούν. Δεδομένου ότι οι εμπορικοί παίκτες διαθέτουν περισσότερους πόρους, αναγνωρίσιμο όνομα και μεγαλύτερη εξειδίκευση, η κατάσταση θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ανταγωνισμό από τον οποίο οι δημόσιες βιβλιοθήκες δεν θα είχαν την ελπίδα να βγουν νικήτριες. Και αντιστρόφως, οι εμπορικές επιχειρήσεις θα μπορούσε να θεωρήσουν ότι οι υπηρεσίες των δημόσιων βιβλιοθηκών συνιστούν αθέμιτο ανταγωνισμό – σε περίπτωση κατά την οποία η κρατική χρηματοδότηση χρησιμοποιείται για τη στρέβλωση της αγοράς.

 

19. Η κρατική χρηματοδότηση δικαιολογείται απόλυτα τόσο από πολιτική όσο και ηθική άποψη όταν χρησιμοποιείται για να καλύψει ένα κενό ή μια αστοχία της αγοράς· αυτό ίσχυσε όταν οι δημόσιες βιβλιοθήκες τέθηκαν υπό κρατικό έλεγχο με τον Νόμο του 1964, δυνάμει του οποίου οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης έχουν υποχρέωση να δαπανούν δημόσιο χρήμα για τον εφοδιασμό τους. Η ανάγκη να συνεχιστεί αυτός ο εφοδιασμός όσον αφορά τα έντυπα βιβλία είναι αδιαμφισβήτητη. Αν όμως, δεδομένων των ταχέως μεταβαλλόμενων συνθηκών στην αγορά του ηλεκτρονικού βιβλίου, προέκυπτε ότι οι εμπορικές επιχειρήσεις ανταποκρίνονται ή αρχίζουν να ανταποκρίνονται στην ανάγκη ηλεκτρονικού δανεισμού, η δικαιολογία για την κρατική χρηματοδότηση θα άρχιζε να διαβρώνεται. Το επιχείρημα της αστοχίας της αγοράς θα αδυνάτιζε σημαντικά. Επιπλέον, θα ενισχυόταν το αντίθετο επιχείρημα ότι η παρουσία της δημόσιας χρηματοδότησης προκαλεί «αποκλεισμούς» σε μια αναδυόμενη εμπορική αγορά, όπως αυτή του ηλεκτρονικού δανεισμού, καθώς οι μικρότερες επιχειρήσεις που θα ήθελαν να εισέλθουν σε αυτή μπορεί να αισθάνονταν αδυναμία να ανταγωνιστούν ταυτόχρονα τόσο την κρατική χρηματοδότηση όσο και την εδραιωμένη ισχύ των εδραιωμένων εμπορικών εταιριών.

 

20. Στην καρδιά του επιχειρήματος αυτού βρίσκεται η σκέψη ότι ίσως είναι λάθος να ακολουθήσει η πολιτική σε τούτο το πεδίο το επιχείρημα ότι, τηρουμένων των αναλογιών, ό,τι ήταν σωστό για το έντυπο βιβλίο είναι εξ ορισμού σωστό και για το ηλεκτρονικό. Μπορεί το έργο για το οποίο υπάρχει το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας να είναι το ίδιο, αλλά η παρουσίασή τους ασφαλώς και διαφέρει, όπως διαφέρουν και οι οικονομικοί παράγοντες που περιβάλλον τη διανομή και την απόκτησή τους. Η μέχρι σήμερα εμπειρία από πολλούς δημιουργικούς τομείς μάς δείχνει ότι ο αγώνας δρόμου για την αναπαραγωγή της έντυπης αγοράς σε ψηφιακό περιβάλλον είναι το λιγότερο γεμάτος κινδύνους, ενώ στη χειρότερη περίπτωση εντελώς λανθασμένος.

 

21. Καλούμε λοιπόν την επιτροπή ανασκόπησης να εξετάσει με προσοχή το ζήτημα της δημόσιας και της ιδιωτικής παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικού δανεισμού στο παρόν και στο προβλέψιμο μέλλον και να αναλύσει ποιες είναι σήμερα και ποιες θα είναι στο μέλλον οι επιπτώσεις για τις αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης.

 

22. Σημαντικό επίσης ζήτημα είναι η άκρα περιπλοκότητα της τεχνολογίας που υποστηρίζει την αλυσίδα εφοδιασμού. Ίσως θα έπρεπε η ανασκόπηση να εξετάσει τις δυσκολίες που θα αντιμετώπιζαν οι βιβλιοθήκες κατά την υποστήριξη και συντήρηση των τεχνολογικών παραμέτρων οποιουδήποτε συστήματος ηλεκτρονικού δανεισμού ή την κατά περίπτωση υποστήριξη πολλών συστημάτων. Σήμερα, για παράδειγμα, ένας κάτοχος συσκευής Kobo απαιτείται να περιηγηθεί διάφορα συστήματα τρίτων και του ζητείται να:

- να δημιουργήσει λογαριασμό στον aggregator·

- να εντάξει στον υπολογιστή του την ψηφιακή έκδοση του Adobe·

- να περάσει στη συσκευή του την ψηφιακή έκδοση του Adobe·

- να εγγραφεί πάνω από όλα στη βιβλιοθήκη.

Ύστερα από αυτά θα χρειαστεί να δανειστεί το ηλεκτρονικό βιβλίο του από την ιστοσελίδα της βιβλιοθήκης χρησιμοποιώντας έναν επιτραπέζιο υπολογιστή στον οποίο θα συνδέσει τη συσκευή ηλεκτρονικής ανάγνωσης Kobo, όπου θα μεταφέρει το αρχείο.

Μπορείτε να συγκρίνετε το περίπλοκο αυτής της διαδικασίας με την απλότητα του προγράμματος KOLL του Amazon, το οποίο επιτρέπει στον πελάτη να κατεβάσει τον ηλεκτρονικά δανειζόμενο τίτλο απευθείας στη συσκευή Kindle.

 

23. Καθώς η τεχνολογία βελτιώνεται, ίσως ένα μέρος αυτής της περιπλοκότητας να πάψει να υφίσταται με την πάροδο του χρόνου, οι εκδότες όμως δεν έχουν ούτε το χάρισμα ούτε την αρμοδιότητα να εξαλείψουν αυτή την ανισορροπία· ούτε όμως είναι ξεκάθαρο ποιος είναι αυτός που μπορεί να το κάνει.

 

 

Συστήματα αποζημίωσης δημιουργών/εκδοτών για τον ηλεκτρονικό δανεισμό

 

24. Το Δικαίωμα Δημόσιου Δανεισμού (Public Lending Right – PLR) αποφέρει ένα μικρό ποσό στους δημιουργούς από κάθε βιβλίο που δανείζει η βιβλιοθήκη. Προς το παρόν αυτό ισχύει μόνο για τα έντυπα βιβλία. Ενώ το άρθρο 43 του νόμου για την Ψηφιακή Οικονομία του 2010 προβλέπει την επέκταση του PLR στα ηλεκτρονικά βιβλία, η κυβέρνηση έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να υλοποιήσει αυτή την επέκταση λόγω περιορισμού των δαπανών (το PLR χρηματοδοτείται απευθείας από το Υπουργείο Πολιτισμού, ΜΜΕ και Αθλητισμού). Η ΡΑ υποστηρίζει την έκκληση της Ένωσης Δημιουργών και άλλων για την πλήρη εφαρμογή του άρθρου 43 και για τη διάθεση επιπλέον χρηματοδότησης προκειμένου να καλυφθούν οι πληρωμές για το PLR αυτής της μορφής δανεισμού. Αν άρχιζαν οι βιβλιοθήκες να δανείζουν ηλεκτρονικά βιβλία χωρίς να επεκταθεί και σε αυτά το PLR, οι δημιουργοί δεν θα λαμβάνουν κανένα ποσό ως συγγραφικά δικαιώματα για το δανεισμό ηλεκτρονικών βιβλίων. Και αν ο δανεισμός ηλεκτρονικών βιβλίων υποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό (όπως είναι πολύ πιθανό) το δανεισμό έντυπων βιβλίων, τότε αυτό θα έχει σαφή επίπτωση στο εισόδημα των δημιουργών.

 

25. Με δεδομένη τη διατύπωση της Οδηγίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Εκμίσθωση και το Δανεισμό (2006/115/EC), παρατηρούμε επίσης την έλλειψη σαφήνειας όσον αφορά τη νομιμότητα των εφαρμογών του εξ αποστάσεως δανεισμού, όταν δηλαδή το κατέβασμα των αρχείων γίνεται εκτός βιβλιοθήκης. Η εν λόγω δραστηριότητα θα φαινόταν ότι εμπίπτει στις «εκμισθώσεις» που προβλέπει η Οδηγία, επομένως η κυβέρνηση οφείλει να εξασφαλίσει ότι οι δημιουργοί θα αποζημιωθούν.

 

26. Δεν είναι επίσης σαφές αν η Οδηγία για την Εκμίσθωση και το Δανεισμό καλύπτει από νομική άποψη τις εθελοντικές βιβλιοθήκες ή όσες δεν εμπίπτουν στη θεσμοθετημένη υπηρεσία βιβλιοθηκών. Με άλλα λόγια δεν είναι επί του παρόντος σαφές αν οι βιβλιοθήκες οι οποίες δεν εντάσσονται στη θεσμοθετημένη υπηρεσία βιβλιοθηκών οφείλουν να αποζημιώνουν τους δημιουργούς μέσω του PLR. (Σημειώνουμε ότι το ζήτημα αυτό αποτελεί αντικείμενο συζήτησης μεταξύ της Ένωσης Δημιουργών και του Υπουργείου Πολιτισμού).

 

27. Ο προβληματισμός σχετικά με το PLR διαφαίνεται και στο πλαίσιο των πρόσφατων προτάσεων να αφαιρεθεί η διαχείριση του συστήματος από το Μητρώο του PLR, γεγονός το οποίο προκάλεσε (μεταξύ άλλων) και ανησυχίες ως προς τη μελλοντική χρηματοδότηση του προγράμματος. Παρ’ όλο που η κυβέρνηση δήλωσε ότι η χρηματοδότηση για το PLR θα παραμείνει στα ίδια επίπεδα (περίπου 6,3 εκατομμύρια λίρες για την περίοδο 2012/13), η χρηματοδότηση αυτή θα πρέπει να αυξηθεί αν ξεκινήσει ο ηλεκτρονικός δανεισμός.

 

28. Πρέπει να σημειωθεί ότι ένα από τα σημαντικά πλεονεκτήματα των εμπορικών μοντέλων τα οποία υπάρχουν ήδη είναι ότι οι αμοιβές εκδοτών και δημιουργών προκύπτουν από σαφείς και εγγυημένες συμβάσεις αδειοδότησης.

 

 

Οι επιπτώσεις του ηλεκτρονικού δανεισμού στους εκδότες και στα επιχειρησιακά μοντέλα τους

 

29. Πέρα από τις εμπορικής φύσεως ανησυχίες των εκδοτών, υπάρχει η πρόσθετη απειλή ότι τα πλημμελώς ελεγμένα και κατασκευασμένα μοντέλα ηλεκτρονικού δανεισμού θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ευρύτερης έκτασης διαδικτυακές παραβιάσεις του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Όλες οι τρέχουσες μέθοδοι προστασίας των ηλεκτρονικών βιβλίων από διαδικτυακές παραβιάσεις του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (διαχείριση ψηφιακών δικαιωμάτων ή DRM) έχουν υποστεί επιτυχείς επιθέσεις από χάκερ. Ο μυημένος χρήστης –και αρκεί μια έρευνα στο Google και η παρακολούθηση ενός βίντεο με οδηγίες διαρκείας ενενήντα δευτερολέπτων για να γίνει κανείς μυημένος χρήστης– μπορεί να αποκτήσει οποιοδήποτε ηλεκτρονικό βιβλίο σε οποιαδήποτε πλατφόρμα κι αν βρίσκεται αυτό και με οποιοδήποτε DRM κι αν προστατεύεται. Αν και το πρόβλημα αυτό υπερβαίνει το ζήτημα του ηλεκτρονικού δανεισμού, έχει σημασία να το αναγνωρίσει κανείς ως φόντο στις αποφάσεις που λαμβάνουν εκδότες και δημιουργοί για τη διαθεσιμότητα των έργων τους στο διαδίκτυο.

 

30. Δεν είναι σαφές πότε και πώς θα αναβαθμιστεί η υποδομή των βιβλιοθηκών έτσι ώστε να διευκολύνεται ο ηλεκτρονικός δανεισμός με ασφαλή τρόπο. Χωρίς την ύπαρξη αυστηρών και αποτελεσματικών ελέγχων ασφαλείας, ο δανεισμός ηλεκτρονικών βιβλίων θα μπορούσε να παροξύνει το διογκούμενο πρόβλημα των διαδικτυακών παραβιάσεων του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως αν επιτραπεί ο εξ αποστάσεως δανεισμός ηλεκτρονικών βιβλίων.

 

 

Απρόβλεπτες συνέπειες του ηλεκτρονικού δανεισμού. Παραδείγματος χάριν οι επιπτώσεις σε όσους δεν είναι σε θέση να παρακολουθήσουν την εξέλιξη της τεχνολογίας, ο πιθανός μακροπρόθεσμος αντίκτυπος στο μοντέλο των βιβλιοθηκών με έντυπα βιβλία οι οποίες έχουν έντονα τοπικό χαρακτήρα, καθώς και στα προσόντα των βιβλιοθηκονόμων, κλπ.

 

31. Ο ηλεκτρονικός δανεισμός έχει, όπως κάθε τεχνολογική καινοτομία, τη δυνατότητα να προσφέρει τεράστια οφέλη, μπορεί όμως και να διακόψει, να καταστρέψει ή να ανατρέψει οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές πρακτικές. Είναι αδύνατον να προβλέψει κανείς με ακρίβεια τι θα συμβεί, θα μπορούσαν όμως να σημειωθούν τα ακόλουθα:

  • Η αποδυνάμωση του ρόλου των βιβλιοθηκών με έντυπα βιβλία, αν ο εξ αποστάσεως δανεισμός ηλεκτρονικών βιβλίων γινόταν κανόνας για όλους τους χρήστες. Κάτι τέτοιο θα μείωνε περισσότερο την παρουσία αναγνωστών στη βιβλιοθήκη, εγείροντας με τη σειρά του ερωτήματα για το χώρο που καταλαμβάνει η βιβλιοθήκη στην κοινότητα και το κόστος (και την ανάγκη) να διατηρηθεί αυτή. Το πρόβλημα αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα οξύ στην περίπτωση της προτεινόμενης εθνικής λύσης ηλεκτρονικού δανεισμού. Ένα τέτοιο σύστημα, ανάλογα με τον τρόπο που το αντιλαμβάνεται κανείς, θα μπορούσε να διαρρήξει το δεσμό του πελάτη με την τοπική βιβλιοθήκη. Αν δινόταν στους αναγνώστες η δυνατότητα να επιλέξουν από έναν εθνικό κατάλογο ηλεκτρονικών βιβλίων ποιο θα δανειστούν, δεν είναι ξεκάθαρο σε τι θα τους χρησίμευε πια η τοπική βιβλιοθήκη, εκτός ίσως για την επικύρωση της γνησιότητας του περιεχομένου (η οποία θα μπορούσε να είναι αυτοματοποιημένη). Το εν λόγω πρόβλημα αποφεύγεται αν ο διευθυντής της βιβλιοθήκης κάνει επιλογή των ηλεκτρονικών βιβλίων που θα διατίθενται στους ντόπιους πελάτες, και αυτό ωστόσο απαιτεί δαπανηρές επενδύσεις εκ μέρους κάθε βιβλιοθήκης, οπότε αναιρείται ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της εθνικής λύσης.
  • Το κόστος υλοποίησης, δεδομένης της υπέρμετρης πίεσης στον προϋπολογισμό της τοπικής αυτοδιοίκησης. Στη δαπάνη αυτή θα συμπεριλαμβανόταν η απαραίτητη αναβάθμιση της υποδομής της βιβλιοθήκης προκειμένου να παρέχει τα ηλεκτρονικά βιβλία στους πελάτες, σε συνδυασμό με μια αρκετά ισχυρή προστασία έναντι των παραβιάσεων του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας. Μεγαλύτερο θα είναι ίσως το κόστος της μετεκπαίδευσης του προσωπικού, το οποίο θα πρέπει να διαθέτει τα απαραίτητα προσόντα για το χειρισμό ψηφιακών δεδομένων προκειμένου να προσφέρει επαρκείς υπηρεσίες στους πελάτες. Όπως έδειξε η εμπειρία της ΡΑ με το πρόγραμμα LDI («Πρωτοβουλία για την Ανάπτυξη των Βιβλιοθηκών»), του Συμβουλίου Τεχνών, το οποίο αναφέρθηκε ανωτέρω, αυτός ο τομέας απαιτείται να αναπτυχθεί πολύ περισσότερο. Οι βιβλιοθήκες θα πρέπει επίσης να εξετάσουν το εάν και πώς θα προμηθευτούν και θα συντηρούν συσκευές ηλεκτρονικής ανάγνωσης, για να μπορούν οι πελάτες να διαβάζουν με αυτές τα ηλεκτρονικά βιβλία. Σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς, ίσως οι επενδύσεις σε τεχνολογία και ανθρώπινο δυναμικό αποδειχθούν αδύνατες.
  • Ο αντίκτυπος σε όσους πελάτες (οι οποίοι στο προβλέψιμο μέλλον θα εξακολουθήσουν μάλλον να αποτελούν την πλειονότητα) επιθυμούν να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη για να προμηθεύονται έντυπα βιβλία. Αν μεταφερθούν τα κεφάλαια που προορίζονται για την αγορά έντυπων βιβλίων στην αγορά ηλεκτρονικών βιβλίων, για να ικανοποιηθεί ένας (άγνωστος) αριθμός δημοτών, δεν είναι σαφές πώς κάτι τέτοιο θα εναρμονίζεται με τη δημοσίου συμφέροντος αποστολή των βιβλιοθηκών και πώς θα εξακολουθήσει να ικανοποιείται η πλειονότητα των δημοτών (οι οποίοι χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη τους για να δανείζονται έντυπα βιβλία). Τις βιβλιοθήκες χρησιμοποιούν ιδίως τα μικρά παιδιά, οι ηλικιωμένοι και οι λιγότερο εύποροι, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν έχουν πρόσβαση σε συσκευές ηλεκτρονικής ανάγνωσης.
  • Ο αντίκτυπος στους βιβλιοπώλες. Σε μια εποχή κατά την οποία οι βιβλιοπώλες και ειδικότερα τα μικρά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία αντιμετωπίζουν ήδη το σκληρό ανταγωνισμό των επιχειρήσεων που πωλούν μέσω διαδικτύου, και πασχίζουν να παραμείνουν ανταγωνιστικοί (ή σε μερικές περιπτώσεις να επιβιώσουν), η πρόσθετη πρόκληση του ηλεκτρονικού δανεισμού μπορεί να αποβεί καταστροφική για τις επιχειρήσεις τους, ιδίως αν οι βιβλιοθήκες χρεώνουν τον ηλεκτρονικό δανεισμό δημιουργώντας έτσι στο μυαλό του αγοραστή την εντύπωση ότι υφίσταται ανταγωνισμός τιμών μεταξύ δανεισμού και αγοράς.

 

Καταληκτική παρατήρηση

 

32. Η ΡΑ θεωρεί άκρως ευπρόσδεκτη την ευκαιρία να καταθέσει τις προτάσεις της στην Επιτροπή ανασκόπησης και θα χαρεί να παρέξει οποιαδήποτε περαιτέρω πληροφορία θεωρηθεί χρήσιμη, καθώς και να καταθέσει την προφορική μαρτυρία της.

 

Richard Mollet

Chief Executive

The Publishers Association

 

 

9/4/13


ΟΣΔΕΛ
Σπίτι του Βιβλίου
Θεμιστοκλέους 73, 10683 Αθήνα
Τηλ. 210-3849100

e-mail: info@osdel.gr